تیجی در تله انتظارات؛ روایتی ناتمام از دو آلبوم
این مقاله نسخهٔ ویدیویی هم دارد
ترجیح میدهی ببینی؟ ویدیوهای مرتبط را اینجا تماشا کن؛ متن کامل پایینتر قرار دارد. پخش از یوتیوب است و ممکن است به فیلترشکن نیاز داشته باشد.

بیش از یک هفته از انتشار «پله اضطراری» تیجی میگذرد؛ آلبومی که مثل شنوندگانش جنگ، قطعی اینترنت و خشونت سیستم را از سر گذرانده است. ساده بگویم، وقتی به مسیری که این آلبوم طی کرده نگاه میکنیم، شاید بیش از خود موسیقی، داستان ساخته شدن و منتشر شدنش توجه من را جلب میکند.
تیجی در دو آلبوم «طبقه ۱۳» و «پله اضطراری»، که به نظرم دو قطعه از یک پازل و ادامه یک روایت مشترک هستند، تلاش کرده از شیوه قبلی نوشتن و موسیقی ساختنش فاصله بگیرد و به قول خودش مدرنتر از قبل عمل کند.
این تلاش بهخودیخود ارزشمند است. آرتیستی که در یک دوره توانسته مخاطبان وفاداری برای خودش بسازد، همیشه میتواند به همان فرمولهای آشنا برگردد و با کمترین ریسک به کارش ادامه دهد. تیجی اما دستکم در ظاهر، مسیر دیگری را انتخاب کرده است.
با این حال، یک سؤال برای من باقی میماند: آیا هر تغییری در صدا و سبک موسیقی، لزوماً به معنی پیشرفت هنری است؟
به نظرم مسئله «پله اضطراری» این نیست که تیجی هیچ پیشرفتی نکرده یا آلبوم جدیدش الزاماً اثر ضعیفی است. مسئله بیشتر فاصلهای است که میان تلاش او برای متفاوت شدن و تصویری که در نهایت از این تغییر میبینیم وجود دارد.
برای فهم این فاصله، شاید بهتر باشد به جای قضاوت درباره موفقیت یا شکست آلبوم، کمی به مسیری نگاه کنیم که تیجی را به این نقطه رسانده است.

تغییر صدا یا تغییر نگاه؟
یکی از اولین چیزهایی که در بررسی مسیر هر آرتیستی اهمیت دارد، منابع الهام و ورودیهای فکری اوست؛ از موسیقیهایی که گوش میدهد گرفته تا آدمهایی که با آنها کار میکند و تجربههایی که وارد آثارش میشوند.
تیجی در مصاحبههایش بارها از نیماسکی حرف زده و از تأثیر او بر شکلگیری مسیر جدیدش گفته است. این تأثیر را نمیشود نادیده گرفت، مخصوصاً وقتی همکاری میان آرتیست و پرودیوسر بخش مهمی از هویت موسیقایی یک اثر را شکل میدهد.
اما سؤال من این است که آیا تغییر زبان موسیقایی تیجی با تغییر نگاه هنریاش هم همراه بوده؟
طبیعتاً ما نمیدانیم او دقیقاً چه کتابهایی میخواند، چه موسیقیهایی گوش میدهد یا با چه کسانی معاشرت میکند. پس نمیشود با قطعیت گفت که ورودیهای فکریاش محدود ماندهاند. با این حال، میتوان پرسید چرا با وجود این همه تلاش برای متفاوت شدن، هنوز در بعضی انتخابهای هنریاش احساس تکرار به وجود میآید.
برای مثال، مقایسه فضای موسیقی جدیدش با جریانهایی مثل اوپیوم و پلیبوی کارتی، چه از سر تحسین باشد و چه انتقاد، یک سؤال مهم را پیش میکشد: آیا مدرنتر شدن تیجی به معنی پیدا کردن زبان شخصی خودش بوده یا بیشتر نزدیک شدن به صداهایی که امروز در موسیقی جهانی جریان دارند؟
البته تأثیر گرفتن از یک جریان موسیقایی الزاماً ضعف نیست. تقریباً هیچ آرتیستی در خلأ کار نمیکند و اتفاقاً توانایی تبدیل تأثیرات مختلف به یک اثر شخصی، خودش بخشی از خلاقیت است.
مسئله این است که در نهایت چقدر از این تأثیرات به چیزی تبدیل میشوند که بتوانیم آن را متعلق به خود تیجی بدانیم.
به نظرم این سؤال از اینکه صرفاً بگوییم تیجی تغییر کرده یا نکرده، مهمتر است.
محافظهکاری در مسیر متفاوت شدن
از طرف دیگر، شاید بخشی از این تناقض به موقعیتی برگردد که تیجی در صحنه رپ فارسی دارد.
در فضایی که یک تصمیم اشتباه میتواند موج بزرگی از حاشیه و قضاوت ایجاد کند، طبیعی است که آرتیست بخواهد از موقعیت خودش محافظت کند. مخصوصاً کسی مثل تیجی که در سالهای اخیر توانسته جایگاهش را حفظ کند، در حالی که بسیاری از همنسلانش دیگر به اندازه گذشته در مرکز توجه نیستند.
اما محافظت از جایگاه هنری تا کجا به نفع آرتیست است و از کجا ممکن است به مانعی برای تجربه کردن تبدیل شود؟
وقتی به بعضی ایدهها و همکاریهایی که تیجی قبلاً به آنها علاقه نشان داده نگاه میکنیم، مثلاً همکاری با پوری یا حضور در برنامههایی خارج از شوهای تکراری رپ فارسی، مثل «قیاسی» یا حتی خدایی نکرده، زبانم لال، «با ضیا»، این سؤال پیش میآید که چرا این تجربهها به نتیجه نرسیدند؟
البته انجام نشدن یک همکاری بهتنهایی نشانه محافظهکاری نیست. ممکن است دهها دلیل حرفهای و شخصی پشت آن باشد که ما از آنها خبر نداریم.
اما وقتی مجموعه این تصمیمها را کنار تلاش تیجی برای ساختن یک تصویر جدید از خودش میگذاریم، به نظرم میشود پرسید آیا او واقعاً به اندازهای که در موسیقیاش دنبال تغییر است، در انتخاب تجربههای تازه هم ریسک میکند؟
شاید تیجی در موسیقیاش جسورتر شده باشد، ولی در بعضی تصمیمهای بیرون از موسیقی همچنان محتاط عمل کند. این دو الزاماً با هم تناقض ندارند، اما ممکن است روی سرعت و شکل تغییرات هنری او اثر بگذارند.
آلبومی که انتشارش هم بخشی از داستان شد
ماجرای انتشار «پله اضطراری» هم به نظرم از همین زاویه قابل بررسی است.
طولانی شدن روند ساخت و انتشار آلبوم باعث شد فاصله میان انتظارات مخاطبان و زمان شنیدن اثر بیشتر شود. در چنین شرایطی، آرتیست نهفقط با مسئله ساختن موسیقی، بلکه با تغییر سلیقه مخاطبان و تغییر جریانهای موسیقایی هم روبهروست.
شاید تیجی در این فاصله بعضی آثار را کنار گذاشته، بعضی ایدهها را تغییر داده و تلاش کرده آلبوم را با چیزی که امروز میخواهد ارائه کند هماهنگ نگه دارد.
اگر چنین باشد، این تصمیم قابل درک است. اما مسئله نسخه دیلاکس همچنان برای من جای سؤال دارد.
دیلاکس میتواند فرصتی برای کاملتر کردن روایت آلبوم، ارائه تجربههای تازه و بیشتر شنیده شدن اثر اصلی باشد. ولی اگر بیشتر به محلی برای انتشار قطعات کنارگذاشتهشده تبدیل شود، این سؤال پیش میآید که چه چیزی به تجربه آلبوم اضافه کرده است.
من فکر نمیکنم انتشار آثار قدیمیتر لزوماً تصمیم بدی باشد. حتی ممکن است برای طرفداران هاردکور ارزش زیادی داشته باشد. مسئله بیشتر این است که این قطعات در چه قالبی و با چه هدفی منتشر میشوند.
وقتی خود آلبوم قرار است بخشی از یک روایت مشترک با «طبقه ۱۳» باشد، طبیعی است که انتظار داشته باشیم حتی تصمیمهای مربوط به انتشار آن هم تا حدی با همان روایت هماهنگ باشند.

رابطه با آدمهای صحنه
بخشی از مسیر هنری یک آرتیست هم خارج از خود موسیقی شکل میگیرد؛ در همکاریها، اختلافها و نحوه مدیریت رابطه با آدمهایی که در ساخت آثارش نقش دارند.
ماجرای اختلافهای مطرحشده میان تیجی و بعضی آهنگسازها و پرودیوسرها، از نظر من یکی از جاهایی بود که میشد حرفهایتر با آن برخورد کرد.
از بعضی موضعگیریها این برداشت به وجود میآمد که سهم آرتیست اصلی بیش از اندازه در مرکز قرار گرفته و نقش دیگر عوامل تولید کمرنگ شده است.
البته از بیرون نمیشود درباره جزئیات این اختلافها حکم قطعی داد. ما تمام ماجرا را نمیدانیم و شاید روایت طرفهای مختلف هم با یکدیگر تفاوت داشته باشد.
ولی در موسیقی امروز، مخصوصاً در سبکی که پروداکشن بخش مهمی از هویت اثر را میسازد، رابطه درست میان آرتیست و عوامل تولید اهمیت زیادی دارد.
تیجی برای رسیدن به جایگاه فعلیاش مسیر قابل توجهی را طی کرده است. به نظرم برای آرتیستی در این موقعیت، داشتن مدیریت حرفهای و روابط کاری پایدار میتواند کمک کند انرژی بیشتری صرف خود موسیقی شود و کمتر درگیر حاشیههای فرسایشی بماند.
این حرف را هم از موضع سرزنش نمیزنم. اتفاقاً به نظرم تیجی یکی از آرتیستهای ارزشمند نسل خودش است و دقیقاً به همین دلیل فکر میکنم تصمیمهایش ارزش بررسی جدی دارند.
نمیخواهم او را به خاطر فاصله گرفتن از گذشتهاش نقد کنم و بعد ناخواسته همان انتظاری را از او داشته باشم که خودش زمانی به خاطرش از نسلهای قبلی انتقاد میکرد: اینکه آرتیست همیشه باید همان چیزی بماند که مخاطبان قبلاً دوست داشتهاند.
تیجی واقعاً مخاطبانش را چقدر میشناسد؟
به نظرم یکی از مهمترین مسائل مسیر جدید تیجی، رابطهاش با مخاطبان است.
او در تبلیغ آثار جدیدش سراغ فضاها و یوتیوبرهایی خارج از رسانههای معمول رپ فارسی رفته و ظاهراً تلاش کرده دایره مخاطبانش را گسترش دهد.
این تصمیم بهخودیخود اتفاق مثبتی است. آرتیست قرار نیست همیشه در همان رسانههای تکراری حضور داشته باشد و اتفاقاً پیدا کردن مخاطبان تازه میتواند نشانه رشد باشد.
ولی درباره تیجی یک نکته وجود دارد که شاید بیشتر از خیلی از آرتیستهای دیگر اهمیت داشته باشد.
آیا مخاطبان تیجی اصلاً تصویر یکسانی از او دارند؟
به نظرم اشتباه است اگر فکر کنیم فنبیس تیجی یک مجموعه یکپارچه است که همه با یک دلیل مشخص طرفدارش شدهاند و انتظار مشترکی از او دارند.
کسی که تیجی سال ۲۰۱۸ را گوش میکرد، با آن فضای هاردتر ترپ و همکاریهایی مثل ویناک، لزوماً همان انتظاری را ندارد که مخاطب آثار ملودیک بعدیاش دارد.
حتی کسی که «طبقه ۱۳» را دوست داشته، ممکن است با «پله اضطراری» ارتباط کمتری برقرار کند، بدون اینکه الزاماً مخالف تغییر سبک تیجی باشد.
و این تفاوت مهمی است.
نباید هر نارضایتی از آلبوم جدید را به حساب مقاومت مخاطبان در برابر تغییر گذاشت. همانطور که نباید هر استقبال مثبتی را نشانه موفقیت کامل مسیر جدید دانست.
در نمونه محدودی از واکنشهای کاربران به دو آلبوم هم چنین تفاوت سلیقهای به چشم میخورد؛ بعضی «طبقه ۱۳» را ترجیح میدهند، بعضی از فضای احساسی «پله اضطراری» استقبال کردهاند و بعضی هم هر دو را دوست دارند.
البته این نمونه آنقدر بزرگ یا نماینده همه مخاطبان نیست که بتوان از آن درباره کل فنبیس نتیجه قطعی گرفت. اما دستکم یادآوری میکند که مخاطبان تیجی لزوماً انتظار واحدی از او ندارند.
حتی ممکن است کسی از نظر موسیقایی با تیجی امروز همراه باشد، ولی با تصویری که از شخصیت هنریاش ارائه میدهد ارتباط چندانی برقرار نکند.
اینکه مخاطب از موسیقی جدید یک آرتیست خوشش بیاید، لزوماً به معنی همراه شدن با تمام تغییرات هویت هنری او نیست.
حس من این است که تیجی در این سالها بیشتر روی تغییر کردن تمرکز داشته تا توضیح دادن و قابل فهم کردن مسیری که در آن حرکت میکند.
البته منظورم این نیست که آرتیست باید برای هر تصمیمش به مخاطب توضیح بدهد یا رضایت همه را جلب کند. اتفاقاً استقلال هنری زمانی معنا پیدا میکند که بتواند برخلاف انتظارات هم تجربه کند.
اما به نظرم میان استقلال هنری و قطع ارتباط با مخاطبانی که سالها همراهت بودهاند، تفاوت وجود دارد.
برای همین، حضور در رسانههای جدید زمانی میتواند تأثیر بیشتری داشته باشد که در کنار آن، رابطه با شنوندگان هاردکور هم حفظ شود.
نه برای اینکه آنها حق بیشتری نسبت به کژوال لیسنرها دارند، بلکه چون بخش مهمی از روایت هنری تیجی در طول سالها با همین مخاطبان شکل گرفته است.

شاید چیزی که تغییر نکرده، نقطه قوت تیجی باشد
تا اینجا بیشتر درباره تناقضها و سؤالهای مسیر جدید تیجی حرف زدیم. اما به نظرم اگر فقط همینها را ببینیم، نقدمان ناقص میماند.
یکی از ویژگیهایی که در دو آلبوم «طبقه ۱۳» و «پله اضطراری» به چشم میآید، تداوم یک فضای احساسی مشترک است.
تاریکی، غم، اضطراب و تلاش برای فرار از وضعیتی که انگار تمام نمیشود، در هر دو اثر حضور دارند؛ حتی اگر زبان موسیقایی و نحوه ارائه آنها تغییر کرده باشد.
شاید همین تداوم یکی از نقاط قوت تیجی باشد.
قرار نیست هر بار که آرتیست سبک خودش را تغییر میدهد، تمام عناصر هویت قبلیاش را کنار بگذارد. اتفاقاً داشتن یک هسته احساسی ثابت میتواند باعث شود مخاطب حتی در تجربههای متفاوت هم امضای شخصی او را تشخیص دهد.
برای همین فکر نمیکنم بتوان صرفاً از تکرار یک فضای احساسی نتیجه گرفت که تیجی درجا زده است.
سؤال مهمتر این است که آیا توانسته این احساسات آشنا را با زبان تازهای بیان کند یا نه.
آیا تغییرات جدید در فلو، انتخاب بیت، تنظیم و ساختار قطعات باعث شده تجربه شنیدن موسیقی او عمیقتر شود؟ یا بیشتر با شکل تازهای از همان ایدههای قبلی روبهرو هستیم؟
پاسخ به این سؤال نیازمند بررسی دقیق خود قطعات است، نه صرفاً واکنشهای مخاطبان یا اتفاقهای پیرامون انتشار آلبوم.
اما به نظرم همین پرسش میتواند نقطه شروع منصفانهتری برای نقد «پله اضطراری» باشد.
نفرینی که هنوز تمام نشده
در نهایت، من هنوز فکر میکنم «طبقه ۱۳» و «پله اضطراری» دو بخش از یک روایت مشترکاند؛ روایتی که شاید تیجی هنوز نقطه پایان روشنی برای آن پیدا نکرده است.
اما برخلاف چیزی که در ابتدا ممکن است به نظر برسد، مسئله لزوماً این نیست که او نتوانسته از گذشتهاش فاصله بگیرد.
شاید اصلاً قرار نیست چنین کاری بکند.
بخشی از هویت هنری تیجی در همان گذشته شکل گرفته؛ در آثار هاردتر، تجربههای ملودیک، همکاریهای مختلف و رابطهای که در تمام این سالها با مخاطبانش ساخته است.
چرا باید همه اینها را کنار بگذارد تا ثابت کند مدرن شده؟
به نظرم مسئله اصلی این است که آیا میتواند تمام این تجربهها را به یک مسیر هنری منسجم تبدیل کند یا نه.
از نظر روایی، «پله اضطراری» برای من بیشتر شبیه تلاشی برای فرار از یک نفرین است؛ نفرین گیر کردن میان گذشتهای که میخواهد از آن عبور کند و آیندهای که هنوز شکل روشنی به آن نداده است.
اما شاید راه فرار از این نفرین، صرفاً تغییر دوباره سبک موسیقی نباشد.
تیجی قرار نیست دوباره همان آرتیست سال ۲۰۱۸ شود. قرار هم نیست برای راضی نگه داشتن مخاطبان قدیمی از تجربه کردن دست بکشد. اتفاقاً شاید ارزشمندترین ویژگی او همین میل به متفاوت شدن باشد.
ولی تغییر زمانی معنا پیدا میکند که از مجموعهای از تجربههای پراکنده، به یک زبان هنری شخصی برسد؛ زبانی که قرار نیست همه دوستش داشته باشند، اما دستکم معلوم باشد خودش چه میخواهد بگوید.
شاید مسئله اصلی «پله اضطراری» این نباشد که تیجی به اندازه کافی تغییر نکرده؛ شاید مسئله این باشد که هنوز نتوانسته به تغییراتش یک جهت مشخص بدهد.
و شاید اگر روزی بتواند این مسیر را برای خودش روشن کند، دیگر نیازی نباشد مدام برای فاصله گرفتن از گذشته تلاش کند.
آن وقت میتواند بدون انکار تیجی دیروز، آرتیست متفاوتتری برای فردا باشد.